Zwanenzang in het Groene Hart

Is het oorlog in het Groene Hart? Wie bepaalde filmpjes op YouTube bekijkt kan zich niet aan die indruk ontrekken. Jagers, boeren, handhavers en activisten: ze komen elkaar steeds weer tegen in de weilanden en op de jaagpaden van Nederlands groene long. En vaak lopen daarbij de spanningen hoog op. Want waar eindigt natuurbeheer en begint dierenleed? Op jacht in de Krimpenerwaard. ‘De nek breken is echt diervriendelijker dan z’n strot doorsnijden.’


Zachtjes pratend lopen de jager en zijn helper over de boezem. Het stuk voormalig landbouwgrond is recent omgevormd tot een natuurgebied waar weidevogels ongestoord kunnen broeden. Een labrador drentelt om beide mannen heen. Midden in een zin laat de jager zich plotseling door de knieën zakken. Hij gebaart ons hetzelfde te doen, legt een vinger op z’n lippen en drukt geluidloos zijn open geknikt dubbelloops geweer dicht.
Van achter een boomtop komt een vlucht grauwe ganzen in beeld, een twintig meter boven de sloot langs de boezem. In een vloeiende beweging richt de jager zijn wapen op een plek even voor de eerste gans, en haalt de trekker over. Twee vogels tuimelen in het water. Een is morsdood, de ander ligt in de sloot te schokken met zijn vleugels. ‘Een doublette,’ stelt de jager tevreden vast en stuurt de labrador het water in. Tegen de tijd dat de hond beide ganzen aan de kant heeft gebracht leeft er geen meer.

Wat hebben we zojuist gezien op deze vroege ochtend in de Krimpenerwaard? Een effectief staaltje natuurbeheer of een daad van zinloos geweld tegen dieren? Het is maar net aan wie je het vraagt. Als we later op de dag koffie drinken met een groep jagers van Wildbeheereenheid Krimpenerwaard is secretaris Jaap Bezemer daar heel duidelijk over. ‘Dat het jagen soms een rottig gezicht is, begrijp ik. Maar het kost miljoenen om weidevogelgebieden in te richten en ganzen en zwanen zorgen daar voor grote schade. Het beleid is meer grutto’s en kieviten maar die worden verdrongen door de aanwezigheid van de grote weidevogels.’
De publieke weerstand is vooral groot bij het terugbrengen van de zwanenpopulatie. De sierlijke beesten zijn (net als de ganzen) een beschermde vogelsoort, waardoor ze niet onder de jacht vallen. Maar boeren die overlast ondervinden van grote groepen zwanen op hun land mogen jagers inschakelen. Harm Koelewijn, de jager met wie we op pad waren, beschrijft het probleem. ‘Drie zwanen gebruiken evenveel gras als een koe. Als er dan zeventig op je weiland zitten is dat een flinke schadepost. En met al die mest in het gras vreten de koeien het ook niet meer.’
Tegenstanders van de jacht vinden dat het schieten op ganzen en zwanen veel te rigoureus en te hardhandig gebeurt en plaatsen filmpjes van de jachttaferelen. Door hun omvang zijn aangeschoten zwanen vaak niet meteen dood als er alleen hagel wordt gebruikt. De online verontwaardiging bij de beelden is telkens groot: geen leed dat zulke heftige emoties oproept als dierenleed. Koelewijn: ‘Ik ken geen jager die zwanen voor zijn lol schiet. Maar als wij de natuur hier zijn gang laten gaan hebben we straks alleen nog maar ganzen, zwanen en vossen in het Groenen Hart, geen weidevogels.’

Nekkenbrekers
Iemand die daar heel anders over denkt is Saskia van Rooy. De oprichter van Stichting Dierenradar trekt elke zaterdagochtend de weilanden in om jagers te kunnen betrappen op misstanden. Wanneer we ons melden bij het hek van Van Rooys woning nabij Stolwijk duurt het even voor ze opendoet. Tijd om over de weilanden uit te kijken: het is mooi wonen in de Krimpenerwaard. Op de velden voor Van Rooys huis tellen we zo’n vijftien wilde zwanen. Eentje erbij, en volgens de regels van het Faunabeheer mag de eigenaar van de grond een jager langs laten komen voor afschot.
Saskia van Rooy voegt zich bij ons en wijst naar de populatie. ‘Die zwanen weten welk weiland rustig is omdat ik hier vaak naar buiten ga om de jagers te filmen. Die weten dat als ze zich misdragen, ze door mij op tv kunnen komen.’ Het hek om haar huis moet ongevraagd bezoek voorkomen. Van Rooy heeft weinig vrienden in de buurt gemaakt. ‘Alle jagers kennen me hier en het zijn allemaal vuile schoften, nekkenbrekers. Afgelopen jaren stonden ze gewoon voor mijn huis die zwanen uit de lucht te knallen.’

Stichting Dierenradar is feitelijk een eenpersoonsoperatie. Van Rooys videobeelden met strafbare feiten waren er direct verantwoordelijk voor dat het zogeheten zwanendriften per 1 januari jl. wettelijk werd verboden. Officiële rattenvangers van het Hoogheemraadschap verdienden een goede boterham aan het illegaal vangen, leewieken (gedeeltelijk afknippen vleugels) en doorverkopen van wilde knobbelzwanen. Heftige, door Van Rooy geschoten beelden en zo’n twaalfduizend mails naar staatssecretaris Dijksma maakten een einde aan deze (letterlijk) Middeleeuwse praktijken.
Toen Saskia van Rooy in 2007 in Stolwijk kwam wonen viel het haar al snel op dat de wilde zwanen in de wateren nabij haar huis met enige regelmaat door zwanendrifters illegaal werden getatoeëerd. Daarmee werden de beesten feitelijk hun eigendom. Het was het begin van een jarenlang onderzoek naar twee zwanendriftersfamilies in het Groene Hart. Van Rooy filmde het vaak hardhandige driften, waarbij bij jonge zwanen de helft van hun vleugels werd afgeknipt. Vliegen konden ze dan niet meer.
Saskia haalt een tupperware uit haar koelkast waarin ze stukjes vleugel bewaart. ‘Hier, je voelt de botjes. Vreselijk hoor, die beesten krijsen het uit.’ Toen ze het zwanenverblijf van Piet Oostveen wilde filmen, werd Van Rooy in elkaar geschopt door twee vrouwelijke drifters. Ze moest behandeld worden in het ziekenhuis. Toen ze aangifte wilde doen bij de politie bleken de Oostveens een tegenaangifte tegen haar te hebben gedaan wegens geweldpleging. ‘Ik zei nog: pak hun laarzen, daar zit dna van mij onder! Niks gedaan. Ik moest via Bureau Slachtofferhulp afdwingen dat de politie mijn aangifte alsnog in ontvangst nam.’ De rechtszaak loopt nog.

Ondertussen filmt Van Rooy door, want ze vindt het onacceptabel dat jagers in het Groene Hart ‘zonder controle door toezichthouders of politie illegaal de nekken van zwanen en ganzen breken. De jagers willen graag zwanen schieten, dat is hun hobby. Want was is er nou leuker om zo’n groot dier uit de lucht te knallen?’ Op een veel bekeken filmpje van Saskia op de website van EenVandaag is te zien hoe een gewonde zwaan geen genadeschot krijgt van een jager maar de nek wordt gebroken.
Het is een pijnlijke dood voor zo’n groot beest, en bij de wet verboden. ‘Bij het breken van de nekwervels scheuren ze de bloedvaten maar de zwaan blijft bij bewustzijn, ervaart veel pijn en leeft nog minutenlang. Ze martelen zo’n beest letterlijk dood. Puur sadistische inslag, ze staan een peuk te roken en laten hun honden die zwaan kapotbijten. En hartstikke strafbaar, want de jager heeft de plicht om de aangeschoten zwaan uit zijn lijden te verlossen.’ Ze heeft het OM bewijsmateriaal geleverd voor een strafrechtelijk onderzoek.

Koppie kleiner
We zitten met Harm Koelewijn en Jaap Bezemer aan een uitsmijter in Bergambacht. Het had wat voeten in de aarde voordat het contact met de jagers was gelegd. De Wildbeheereenheid Krimpenerwaard is voorzichtig geworden, want publiciteit betekent soms ook een inbreuk op de privacy. Bezemer vertelt over de laatste aangifte. ‘Stopt er een auto met een vrouw erin. Die draait het raampje omlaag: als mijn man erbij was zou hij jou een koppie kleiner maken! In die sfeer zit het, heel onaangenaam.’
Verklaren kan hij het wel. ‘De ervaring van natuur tussen de stad en het platteland is anders. Ik heb daar geen waardeoordeel over, maar ik stel het wel vast. Je ziet dat in de publiciteit de visie van ‘de stad’ overheerst. De snel geëmotioneerde stadsmens die graag naar de natuur kijkt snapt niet wat er moet gebeuren voordat hij naar die prachtige natuur kan kijken. Je kan tegen de jacht zijn, prima. Ik ben voor, dan heb je samen een gesprek. Alleen is het tegen de jacht zijn voor sommigen een geloofsartikel. Dan is het gesprek weg.’

We brengen het gewraakte filmpje van de jager en de zwaan ter sprake. Harm Koelewijn kent de beelden. ‘Toen ik dat zag dacht ik ook: waarom geeft hij nou geen vangshot? [Het zgn. genadeschot, MvdT] Toen ik dat bij de betreffende persoon ging navragen bleek dat die jager 300 meter bij de zwaan vandaan was! Maar op het filmpje lijkt het net alsof hij er 10 meter achter loopt. Een vangschot doe je op hooguit 30 meter.’
De regels zijn duidelijk en worden nageleefd. Jagers kunnen namelijk snel hun vergunning kwijtraken. Maar de praktijk kan weerbarstig zijn, proberen de twee duidelijk te maken. Als je een gans van dichtbij een genadeschot geeft, blijft er niet veel van over. Koelewijn: ‘De meest effectieve methode wanneer jouw hond een gans brengt is hem de nek breken. Het moment dat jij de nekwervels breekt is er geen contact meer tussen hoofd en lijf en ervaart dat beest niks meer. Bij een gans gaat dat makkelijker dan bij een zwaan. Maar nu moet je dus een mes gebruiken, z’n strot doorsnijden. Dan is breken echt diervriendelijker.’

In Nederland zijn 27.000 jachtvergunningen afgegeven, maar jagers kunnen niet zomaar de akkers en weilanden intrekken. Ze moeten pacht betalen aan boeren voor het bejagen van hun grond. Wie niet pacht moet uitgenodigd worden door een jachthouder. Buiten het jachtseizoen mag niet gejaagd worden, tenzij Faunabeheer afschotontheffingen verleent. Voor beschermde vogels als zwanen heb je die sowieso nodig.
Harm neemt ons mee naar de boerderij van Cees Verhagen, veehouder en lokaal voorzitter LTO. Ook Verhagen heeft grond verpacht aan jagers om de aantallen zwanen op zijn weilanden beperkt te houden. ‘Vanochtend is er nog een wezen jagen. Kijk, geen boer heeft een probleem met enkele paartjes op zijn land, maar er zijn op sommige terreinen koppels van 70 en meer. Dat is een flinke schadepost als die op je land neerstrijken, daar word je niet vrolijk van.’

Boer Verhagen neemt ons mee zijn land op. Van een afstand zien we al tientallen zwanen zitten. Een vogelverschrikker die met hete lucht in beweging wordt gebracht maakt weinig indruk op de beesten. Pas als fotograaf Amaury te dichtbij komt stijgt de hele zwerm zwanen op, een magnifiek gezicht. De meeste landen in de weilanden van Verhagens buren. Als we op de plek kijken waar de zwanen zaten is het gras er bedekt met veertjes en poep. Verhagen: ‘Geen koe die dit meer vreet. En dan heb ik het nog niet eens over de milieuschade.’
De acties van Stichting Dierenradar hebben veel boeren en jagers voorzichtig gemaakt. Verhagen: ‘Omdat ze goed in de gaten worden gehouden durven mijn jagers amper meer op een zwaan te schieten. Niemand zit te wachten op gedoe. En met in de lucht schieten krijg je ze niet weg, vaak komen ze dezelfde dag nog terug.’ Door zwanen- en ganzeneieren te prikken probeert Verhagen in elk geval de nieuwe aanwas te beperken. ‘Als je weet hoeveel tijd daarin gaat zitten. Van de week hebben we met vier man in 2,5 uur tijd 164 eieren geprikt. We hebben echt wel wat anders te doen.’

In zijn tot partycentrum omgebouwde hooiberg maakt Verhagen koffie voor ons. Hij vindt dat zijn buurvrouw Saskia van Rooy er veel te kortzichtig in staat. ‘Niet kwaad bedoeld, maar Saskia heeft een heel eigen visie en denkt te kortzichtig. Ze wil alles laten leven. Dan wil ze met haar vrienden lintjes komen zetten, want dat zou de zwanen uit de polder houden. Maar dan gaan die beesten zich verspreiden en krijg je een hele kolonie in de Alblasserwaard. En door die lintjes blijven ook de weidevogels weg, die schrikken daarvan.’
Het beeld van de wrede jager klopt volgens de mannen niet. Koelewijn: ‘Zij probeert een beeld neer te zetten dat wij voor onze lol zwanen neerschieten, en dat is echt niet zo. Ik schiet ook liever geen zwaan, een prachtige vogel, maar soms moet het. Als je dat mensen uitlegt begrijpen ze het ook wel. Uitleggen neemt veel weerstand weg. Maar de paar procent die tegen is krijgt wel disproportioneel veel aandacht.’
Jaap Bezemer van Wildbeheereenheid Krimpenerwaard denkt dat Van Rooy oprecht is in haar kruistocht. ‘Ik geloof dat het bij Saskia echte emotie is, ik heb niet de indruk dat het gespeeld is. We respecteren haar standpunt maar staan er anders in. en we wonen toevallig in dezelfde polder. Ze mag ons filmen, wij hebben niks te verbergen. Alleen zitten daar volgers omheen en dat maakt het onbeheersbaar. Wij voelen ons door die groep bedreigd, niet door Saskia.’

Landverraaiers
Saskia van Rooy bestrijdt het idee dat er in de Krimpenerwaard sprake is van een ongeregelde groep activisten. ‘Niemand heeft mij ooit willen helpen. Dierenbescherming wil niet: laksheid en gebrek aan kennis. Vogelbescherming gebeld: geen enkele interesse. Ik snap dat ook wel, het is levensgevaarlijk. Kijk, ik laat me niet intimideren, al komen ze soms met zijn zessen met geweren tegen me aan staan. Dan moet je sterk in je schoenen staan. En veel mensen, ook mannen, trekken dat niet. Een jager sloeg met zijn geweerkolf naar mijn gezicht, die ik ternauwernood kon ontwijken. Een andere jager sloeg op de openbare weg op me in. En een gemeenteambtenaar bedreigde me met een tak.’
Sinds Van Rooy herkenbaar op televisie is verschenen, zijn de bedreigingen aan haar adres toegenomen. Scheldpartijen op de openbare weg, het klem zetten van haar auto, het bekogelen van haar huis met zwanenembryo’s. De proceskosten trekken een zware wissel op haar financiën, net als de vele boetes van de lokale politie. Het is voor de voormalig beleidsmedewerker dierenwelzijn van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedsel geen reden gas terug te nemen. Het opsporingswerk en de juridische procedures zijn praktisch een dagtaak geworden.

Ze zet me achter haar computer en koppelt harde schijf na harde schijf aan met confronterend materiaal. Alleen al de beelden van de zwanendrifters zouden een verdomd spannende documentaire opleveren. Van Rooy die verdekt opgesteld bij het zwanenverblijf van Piet Oostveen filmt hoe een handelaar illegaal gevangen zwanen komt ophalen. ‘Stond ik om zes uur al te posten. Kon mijn auto niet uit, moest plassen in een pannetje.’ Dan de achtervolging door een woedende Piet die haar klem zet op een loopbrug. ‘Mot je mij es vertellen wat je aan het filleme bent! Voor die vuile smerige dierenorganisasie! Die vuile smerige landverraaiers!’ Oostveen overleed vorig jaar na een ziekte.
Op een andere opname komt de lokale politie Van Rooy vragen naar haar ontheffing om met een wagen op een fietspas te rijden. Die blijkt nog in aanvraag, waarna ze een boete krijgt. Saskia, niet onder de indruk: ‘Waarom moet ik nou altijd een bekeuring krijgen omdat ik het werk van de politie doe? Die jagers rijden hier ook zonder ontheffing en die bekeurt u niet!’ Als ze de agent blijft interrumperen, ontploft die bijna van ergernis. ‘Wilt u mij LATEN UITPRATEN! U heeft een zeer irritante manier van iemand in de reden vallen en het zou u sieren daarmee te stoppen!’
Ik opper voorzichtig dat ze inderdaad wel iets heeft wat mensen tegen de haren instrijkt. Van Rooy: ‘Ja, de camera! En ik ben niet bang! Ik blijf gewoon doorpraten al krijg ik vijf bekeuringen. De politie heeft een vreselijke hekel aan me. En ik aan hun! Ze hebben jarenlang de zwanendrifters strafbare feiten laten plegen zonder ook maar iets daartegen te doen. Hetzelfde geldt voor de jagers waarop ook nul controle in het veld is.’

Cowboys
Boer Cees Verhagen toont ons de stal waar zijn zoons aan auto’s sleutelen en zomers feesten voor de buurt organiseren. Het tekent het platteland, waar bewoners een grote vrijheid genieten. Ook Verhagen kende de zwanendrifters goed, het waren toch een beetje de cowboys van de regio. Peinzend: ’Eigenlijk hadden ze eerst naar een oplossing moeten zoeken toen het driften verboden werd. Ik ben 51 en weet niet beter dat de drifters actief waren. Zo werd het beheersbaar gehouden. Zoals nu gaat het helemaal de verkeerde kant op. Als straks iedereen dat inziet is het al te laat. Dan wordt het een bloedbad. Wij balen er dus best van dat het driften is afgelopen.’

Op de terugweg zet Harm Koelewijn plotseling zijn bus in de berm. Hij heeft iets gezien. Hij wijst naar de sloot die de rand van een landbouwbedrijf markeert. Op slechts meters van de autoweg steken twee vogels op hoge poten hun lange snavels in de grond. Grutto’s, schitterende beesten. Harm grinnikt. ‘We leggen hier voor miljoenen speciale weidevogelgebieden aan en zij zitten gewoon op het boerenland.’
Als we afscheid hebben genomen en de Krimpenerwaard willen verlaten, passeren we een houten brug over een sloot aan het Geerpad tussen Stolwijk en Bergambacht. In duidelijke letters heeft een boer er opgeschreven: ‘Jezus vergeeft en geneest.’ Je mag het hopen.