Posters uit een tijd dat alles kon

Ooit draaiden seksfilms gewoon in de bioscopen. Dat begon in de jaren zestig met pikante kluchten en eindigde in de jaren tachtig met harde porno. En waar films zijn, zijn filmposters. Aan de hand van erotische filmaffiches kun je de tijdgeest ingrijpend zien veranderen. Kunsthandelaar Robbert van Ham is gefascineerd door seksfilmposters en heeft inmiddels een bijzondere collectie verzameld.

Bij Galerie Jaski in de Amsterdamse Spiegelstraat hangt een van de Beatrix-zeefdrukken van Andy Warhol. Toen de kunstenaar in 1985 zijn vier Reigning Queens maakte, kon je de werken nog voor een paar duizend gulden per stuk kopen. Inmiddels zit de aanschaf ervan tegen de halve ton aan. Galeriehouder Robbert van Ham (45) weet dat het loont om ergens vroeg bij te zijn. ‘Ik zit in de kunstwereld vanaf mijn vijftiende en heb altijd geleerd dat dingen schaars kunnen worden.’
Dat schaarste-principe bracht hem ook in aanraking met erotische filmaffiches. ‘Ik kwam een keer op een veiling van erotische artikelen een collectie filmposters tegen, en besefte dat het iets is dat verdwijnt. Die films worden niet meer gemaakt voor de bioscopen en veel van de posters zijn weggegooid. Bij mijn weten is er ook geen museum of instituut dat ze specifiek verzamelt. In Duitsland ken ik een actieve verzamelaar, maar volgens mij zijn wij zo’n beetje de enige.’

Verzamelen zit Van Ham in het bloed. ‘Dat is inherent aan mijn vakgebied. In de wereld van kunsthandelaars hebben mensen al snel rare hobby’s. Als kunsthandel ben je altijd op zoek naar nieuwe dingen. Dus ik volg sowieso online veel veilingen, en als een veilinghuis ook posters doet pak ik die mee. Ik heb er inmiddels ruim 400 en sommige zijn fantastisch leuk. Maar eerlijk is eerlijk: veel zijn gewoon ronduit lelijk. En dat is ook weer leuk.’
Het aantrekkelijke van de erotische filmposter is dat het een afgebakend gebied betreft. Ruim twintig jaar werden ze gemaakt. Begin jaren zestig gingen films langzaam aan meer bloot vertonen. Het zat in pseudodocumentaires over seksualiteit of was verwerkt in pikante kluchten. Toen begin jaren zeventig de filmkeuring de Nederlandse seksfilm Blue Movie toeliet in bioscopen was het hek van de dam en konden plotseling uiterst expliciete films gewoon vertoond worden.
De wereldwijde kaskraker Deep Throat haalde het taboe van porno af, maar het waren vooral de artistieke blootfilms als Emmanuelle en L’Histoire d’O die tot enorme bioscoopsuccessen uitgroeiden. Posters van die films waren stijlvol en sexy en zijn nog steeds heel gewild. De introductie van de videoband deed de pornofilm verhuizen naar de videotheek. Daarmee verdween ook de erotische filmposter uit het zicht. Het meest recente affiche dat Van Ham bezit stamt uit 1985.

Wat direct opvalt aan de collectie is dat expliciete seks nooit getoond wordt. De posters hingen vaak in de etalages van de bioscopen, en dan moest het naakt of smaakvol afgebeeld zijn, of afgeplakt worden. Ook van veel posters is de originele titel afgeplakt met de Nederlandse vertaling. Was Ik Maar Weduwe klonk in 1968 beter dan Better a Widow. Sommige vertalingen gingen een eigen leven leiden, zoals het Zweedse schandaalsucces Ik ben Nieuwsgierig… Geel (1967). Er was ook een Nieuwsgierig… Blauw.
Van Ham zou graag meer posters uit de Golden Age of Porn hebben. ‘Die liep van 1975 tot 1985, maar daar vind je maar weinig van terug. Misschien wel omdat er betrekkelijk weinig kopieën rouleerden. En het was vaak ook een schimmige business, die runde op geld van de georganiseerde misdaad. In Amerika vindt je nog wel het een en ander maar daar vragen ze dan ook behoorlijke prijzen voor. Sotheby heeft laatst een tiental topstukken geveild en die zaten allemaal boven de 1000 dollar.’

Van Ham heeft zichzelf onlangs getrakteerd op een dure poster die hij al heel lang wilde hebben: Debbie Does Dallas (1978). ‘Ik heb mijn hele leven geschermd met die fantastische titel. Ook de actrice heeft een geweldige naam: Bambi Woods. Het is ook helemaal geen typische pornoposter, maar heel vrolijk. ’ Een ander recente aanschaf is een puntgave Ilsa: She Wolf of the SS (1975). ‘De postertekst luidt: ‘I’ve turned my lovers into lampshades.’ Dat zou nu echt niet meer kunnen, zoals ook een remake van Ilsa tegenwoordig ondenkbaar is. Je kan je ook afvragen of dit nog wel seksfilms zijn, want wie wordt er nou opgewonden van films waarin borsten worden afgesneden? Seksfilms over concentratiekampen, kannibalen, blanke slavinnen en vrouwengevangenissen: het werd in de jaren zeventig allemaal gemaakt.’
Van Ham beaamt dat smakeloosheid een aspect van die wereld is. ‘Ik wil het niet mooier maken dan het is. Die sleaziness is deel van de aantrekkingskracht, maar er zit vaak een treurig verhaal achter. Bambi Woods verdween spoorloos, Linda Lovelace had een heel getroebleerd leven. En wat is er toch met Laura Gemser gebeurd, onze grote Nederlandse vedette uit het sexploitation-genre? Een half-Indonesische schoonheid, wereldwijd bekend als Black Emanuelle. Ze moet fantastische verhalen hebben, maar ze wil er niet meer over praten.’

Thuis heeft Robbert van Ham vooralsnog geen van zijn posters opgehangen. ‘Waarschijnlijk omdat ik zo makkelijk toegang heb tot reguliere kunst.’ Zijn Debbie Does Dallas laat hij nu wel restaureren. ‘Als je posters echt goed wil bewaren moet je ze op linnen laten plakken. Daardoor verdwijnen de vouwen bijna helemaal. Dan zet ik haar op een spieraam en komt ze te hangen achter museumglas, heel mooi.’
Eigenlijk net kunst.