‘Ik hoef niet naar Amerika’

THE OUTLAW MARTIN KOOLHOVEN

Martin Koolhoven is terug. De succesvolste Nederlandse regisseur van zijn generatie werkte zeven jaar aan wat zijn internationale doorbraak moet worden: de grimmige western Brimstone. Maar verkassen naar Hollywood vindt hij een achterhaald idee. ‘Er is niks geweest wat ik interessant genoeg vind.’

Zijn voorlaatste film draaide alweer zo lang geleden in de bioscopen dat er inmiddels een complete generatie is opgestaan die Martin Koolhoven alleen maar kent als die lollige twitteraar. Daar komt volgend jaar verandering in. Op 12 januari gaat zijn nieuwe film Brimstone in première. Een Engels gesproken western, het genre dat ze snappen van Tokio tot Tijuana. Brimstone is gedurfd, episch, origineel en gitzwart. En met genoeg geweld, seks en religieuze gevoeligheden om de internationale censoren overuren te laten draaien. Spannend hoe de film het over de grens gaat doen. Dat Nederland te klein voor Koolhoven was, kon je afleiden aan de bezoekerscijfers van Oorlogswinter in 2008: die trok ruim 800.000 betalende bezoekers naar de bioscoop.

Playboy spreekt Koolhoven in dat drijvende Chinees restaurant bij Amsterdam Centraal. Die ochtend heeft hij nog getwitterd over de ‘blank versus wit’-discussie: ‘Mensen die problemen hebben dat ze wit genoemd worden: stel je niet zo aan.’ En hij retweette een geestig fotootje waarbij Ajax-middenvelder Gudelj in zijn sportbroek tuurt. Onderschrift: ‘Bewijs dat-ie geen ballen heeft.’

Ben je verslaafd aan Twitter, Martin?
Twitter kan ik niet laten. Het is hetzelfde als in een kroeg staan, iets horen en daar direct je mening over willen schreeuwen. Ik ben gestopt met het geven van mijn mening over van alles en nog wat in mainstream media, daarvoor moet je toch verstand van zaken hebben. Maar Twitter is zo particulier, daar hoef je niet naar te luisteren. Dat is 140 tekens en als ik ergens iets van vind, dan zeg ik dat gewoon. Zelf volg ik met plezier Willem Bosch van Penoza en Nico Dijkshoorn.

Dan snap ik wel waarom je zeven jaar over een film doet.
Zoveel tijd kost twitteren nou ook weer niet, ik ga er niet speciaal voor zitten. Maar als je aan het schrijven bent, is het wel een vorm van vluchtgedrag. Vroeger ging ik dan op nieuwsgroepen of fora kijken en daar was je dan net zoveel tijd mee kwijt. En vaak is het zo dat hoe drukker ik het heb, hoe meer ik zit te twitteren. Behalve als je draait, natuurlijk. Hoewel, ja, op de set heb ik toch ook nog wel getwitterd hoor.

Maar zeven jaar is best lang, toch?
Kijk, toen ik aan Brimstone begon wist ik ook niet dat het zeven jaar zou gaan duren. Zoiets gebeurt gewoon. Oorlogswinter was een groot succes. Dan ben je nog even zoet met het bezoeken van buitenlandse festivals. Het duurde een poos voordat ik echt kon beginnen. Het feitelijke schrijfwerk heeft 3,5 jaar geduurd, daarna kwam een periode van twee jaar om de financiering rond te krijgen. En het maken duurde anderhalf jaar. Valt toch best mee?

Hoe zou je de film zelf omschrijven?
Brimstone gaat over Liz, gespeeld door Dakota Fanning. Ze kan niet praten en leeft met haar gezin in een Hollands boerendorp in het oude westen van Amerika, eind negentiende eeuw. Daar komt op een niet zo’n goede dag een dominee langs, die haar begint te terroriseren. De film gaat er vervolgens over wat zij allemaal moet doen om zichzelf en haar gezin te beschermen tegen deze dominee, die gespeeld wordt door Guy Pearce. Langzaam krijg je als kijker voorgeschoteld hoe het zo gekomen is.

Brimstone is een religieus geladen western, de dominee is feitelijk een moordenaar met protestants-Nederlandse wortels. Wat kwam eerder: de religie of de western?
Ik kan daar interessant over doen, maar ik ben natuurlijk gewoon begonnen met het idee om een spannende film te maken. Daarna ben ik gaan nadenken over de vraag hoe je in dit genre, waarin al zoveel gedaan is, nog origineel kan zijn. Ik had sterk het idee dat ik het persoonlijk moest maken door het verhaal met één been in Nederland te houden. Daar kwam dat gebruik van het protestantisme uit voort. En ik vond dat te weinig westerns de vrouwelijke kant laten zien. Het gekke is, er zitten veel elementen in Brimstone die je al eerder in westerns tegenkwam: een shoot-out, een bordeel. Maar toch zeggen veel mensen: het voelt niet als een western. Ik denk dat het is omdat de film echt een ander perspectief heeft.

Zowel Carice van Houten als Emilia Jones lopen op een gegeven moment met een ijzeren bit in hun mond. Zeg je daar letterlijk dat religie vrouwen monddood maakt?
Tarantino heeft ooit gezegd dat je de tijdgeest heel goed kan aflezen door alle westerns uit die periode te bekijken, en daar heeft hij gelijk in. Als je bijvoorbeeld Django Unchained neemt, dat is een western maar gaat eigenlijk over de slavernij. Met Brimstone kijk ik ook op een andere manier naar onze geschiedenis en stel ik vast dat er meer aan de hand is geweest. Vrouwenonderdrukking zit in het DNA van die tijd. En op veel plekken is dat nog steeds aan de hand. Mijn visie op religie is niet heel florissant. Dus je kunt zeggen dat Brimstone over een man gaat die problemen heeft en wel heel gemakkelijk steun vindt in de bijbel om rechtvaardiging te vinden voor zijn nare handelen. Tijdens het schrijven meende ik bepaalde verbanden te zien tussen Nederlandse calvinistische ideeën en het Amerikaanse denken. Toen ik daar research naar deed, bleek dat ook te kloppen. Dorpen die het hier niet streng genoeg vonden, gingen in zijn geheel naar Amerika. Figuren als de dominee hebben bestaan.

Zowel Mia Wasikowska als Robert Pattinson zegden allebei vlak voor de opnamen af. Vergaat je wereld op zo’n moment?
Er zijn zoveel momenten geweest dat er iets wegviel en het leek alsof het hele project op z’n gat lag, maar dat was wel het grootste stressmoment. Dan kan je wel naar de rechter stappen, maar is je zaak dan sterk genoeg? Als Mia Wasikowska zegt dat het om privéredenen is, dan wil je daar niet lullig over doen. Ze had me dat persoonlijk gemaild, dan laat je het maar zo. Bij Pattinson was het minder duidelijker en we hadden een afspraak. Dan kun je op je strepen staan, maar dan sta je zo jaren in de rechtbank. Pattinson stapte een paar dagen voor het draaien op, dus dat was behoorlijk zenuwslopend. Als we toen hadden uitgesteld, waren er financiers weggevallen, en dan krijg je de boel nooit meer bij elkaar. Gelukkig brak Kit Harington (Jon Snow uit Game of Thrones, red.) zijn vakantie af om naar de set te vliegen.

Ergens in de film staan Carice en haar dochter in het zwart gehuld met een sluier voor hun mond. Wil je daarmee Brimstone betrekken in discussies over de rol van moslima’s in de Nederlandse samenleving?
Dat mag je erin zien maar dan wordt het wel erg uit zijn context gehaald. Voor mij is het meer een film over de invloed van geweld op het welzijn van alle vrouwen. En die echo’s klinken door in de situatie van vandaag de dag. Je kunt het ook omdraaien door te zeggen dat wij hier nog niet zo heel erg lang geleden zelf in dat schuitje zaten. Ik wil gewoon dat mensen naar de bioscoop gaan en het een spannende film vinden.

Guy en Carice hebben inmiddels een kind samen, door jou de ‘Brimbaby’ gedoopt. Was het al snel duidelijk dat ze elkaar heel leuk vonden?
Natuurlijk heb je dat in de gaten. Ik heb Carice niet gevraagd wanneer het echt is begonnen, maar ik had al snel door dat er iets kon gaan gebeuren tussen die twee. Maar het was nooit een issue op de set. Ten tijde van de tweede draaiperiode was het nieuws geworden en konden we er openlijk grapjes over maken. Maar het was dus niet zo dat ze steeds zoenend op de set zaten.

Ben je op de set van het harmoniemodel of het conflictmodel?
Ik geloof niet dat je als regisseur een conflict nodig hebt om tot creatievere oplossingen te komen. Maar dat conflict ten koste van alles vermeden moet worden, wat typisch Nederlands is, daar geloof ik ook niet in. Als ik mijn zin wil krijgen ga ik echt wel dingen forceren. Uiteindelijk staat de kwaliteit van je film voorop. Het is natuurlijk fijn als iedereen het op de set naar zijn zin heeft en zich veilig voelt om met goede ideeën te komen. Maar de sfeer op de set is geen doel, het is een middel. Het doel is een goede film.

Toen Paul Verhoeven aan zijn internationale carrière begon, maakte hij eerst een Nederlandse film met een internationale cast: Flesh + Blood. Later gaf hij toe dat het een vergissing was en hij zich volledig aan Hollywood had moeten overgeven. Ben je niet bang dat Brimstone jouw Flesh + Blood wordt?
Paul wilde naar Amerika. Ik had na Oorlogswinter kunnen gaan, ben nu ook weer voor een aantal grote projecten gevraagd, maar er is niks geweest wat ik interessant genoeg vind. Ik wil me er ook niet helemaal op storten. Ik ga liever nu iets zelf schrijven, om op dezelfde manier als bij Brimstone iets internationaals te maken. Dan wordt het beslist eigener dan wat ik daar zou kunnen doen. Wat zijn nou de interessante Amerikaanse films die de laatste jaren gemaakt zijn door mensen die uit Europa komen? De beste Amerikaanse films zijn ook vaak gewoon independents die door Amerikanen zelf gemaakt zijn.

Je wordt dus wel gevraagd, hebt zelfs al Al Pacino ‘nee’ verkocht. Sta je op zo’n moment niet met het zweet in je handen?
Ach, ik wil niet steeds blijven roepen wie ik allemaal heb afgezegd, dat is zo flauw. Maar het klopt dat ik Warren Beatty niet heb teruggebeld. Hij stond op mijn voicemail omdat hij vond dat een bepaalde actrice in Brimstone moest spelen. Ik wist waar het over ging en vond het wel goed zo. Dan hoef ik hem toch niet terug te bellen? Hahaha!

En als Marvel belt omdat ze een creatieve regisseur zoeken voor een obscure superheld uit hun catalogus?
Ik baal ontzettend van die hele superhelden-toestand, ik vind dat gewoon totaal niet interessant. Ik ken die wereld een beetje omdat ik met componist Tom Holkenborg heb gewerkt, die voor films als Batman vs Superman en Deadpool de muziek heeft maakt. Als ik zijn verhalen hoor, weet ik niet of dat nou de ideale manier van film maken is. De macht van een regisseur is bij dat soort films zeer beperkt. Je bent niet meer dan een gun for hire en wordt er net zo gemakkelijk weer uitgegooid. Mathijs van Heijningen Jr. kon een remake van The Thing regisseren maar niet zoals hij dat zelf wilde, daar is hij heel eerlijk over. Dat moest van de studio. En wat heeft hij sindsdien gemaakt? Maar ik sluit niet uit dat er ooit iets langskomt dat zo interessant is om te doen dat ik het gewoon naar mijn hand kan zetten. Waar het allemaal mee te maken heeft: de acteur waarmee je werkt moet vertrouwen in je hebben. Als je een ster als Brad Pitt achter je hebt, heb je zeggenschap.

Dus als jij een heel goed project voor Kit Harington kan ontwikkelen, ben je binnen. Heb je daar al aan gedacht?
Ja, natuurlijk wel. Maar als ik het zelf kan ontwikkelen, waarom zou ik dan die Amerikanen nodig hebben? Als ik het geld hier bij elkaar kan krijgen? Financiering voor Brimstone was de hel, maar ik hoop dat het hierna wel iets makkelijker gaat. En vergeet niet: zo’n nachtmerrie, met sterren die een dag voor de opnamen opstappen, of een stekker die er compleet uitgetrokken wordt: dat is in Amerika schering en inslag.

Wat vind je van het huidige filmklimaat in Nederland?
Wat ik een groot gedeelte van de Nederlandse filmwereld kwalijk neem: de ambitie is weg. Van mijn generatie zijn er een aantal mensen waarvan ik vind dat ze het zichzelf eens wat moeilijker zouden moeten maken. Wat je bij veel Nederlandse filmmakers ziet, is dat ze goed starten en daarna niet beter worden. Dan zijn hun eerste films de beste films. Dat is raar: je zou steeds beter moeten worden. Het probleem is dat we een bipolaire industrie hebben. Of we maken films waarmee we Hollywood rechts passeren: liefst naar een bekend boek, met bekende gezichten, een liedje van een bekende zanger, een poster die heel lelijk is. Of we maken films over een vrouw van middelbare leeftijd in een identiteitscrisis waar we dan met een camera achteraanrennen in Amsterdam Noord. De films daar tussenin, het middensegment, moet worden terugveroverd. Of daar beleidsmatig iets aan te doen is, weet ik niet. Maar het kan snel gaan, kijk maar naar België. Daar is het gelukt.

Hoe kreeg je het voor elkaar om zoveel films te maken in de eerste tien jaar van je carrière?
Dat had er alles mee te maken dat ik vrij jong al tamelijk succesvol was. Het script van mijn debuut Suzy Q was door heel filmend Nederland afgewezen. Dus toen het mij gelukt was daar een succes van te maken, dachten veel mensen: die Koolhoven kan wel wat. Ik zei toen tegen mezelf: Alfred Hitchcock heeft minimaal twintig films gemaakt voordat hij echt goed werd, dus ik wil gewoon een film per jaar maken. En dat heb ik jarenlang volgehouden, tot het moment kwam dat ik weer zelf films wilde schrijven. Dat gaan het plotseling een stuk langzamer.

Van wie heb je gedurende je carrière het meeste geleerd?
Tegen jonge filmmakers zeg ik altijd: als je films wil leren maken moet je vooral naar het werk van Alfred Hitchcock en John Carpenter kijken, omdat die ontzettend goed visueel hun verhaal kunnen vertellen. Perspectief is daarbij heel belangrijk: vanuit wie zie je de handelingen? In Rear Window is die point of view een man in een rolstoel. Die kan nergens naar toe maar ziet alles, heel spannend. Daarin is Hitchcock gewoon de meester. Zelfs bij een arthousefilm als Het Zuiden heb ik daar veel plezier van gehad. Je leert ook van de mensen met wie je werkt. Ik heb bijvoorbeeld nu veel gehad aan mijn samenwerking met cameraman Rogier Stoffers. Hij is erg ervaren, heeft Karakter gedraaid maar ook School of Rock. Momenteel werkt hij met Bruce Willis aan de remake van Death Wish. Rogier denkt groot. Dan had ik een idee voor drie afzonderlijke shots en dan bedacht hij één epische camerabeweging waarin hij alle drie de shots combineerde.

Je bent zeven jaar van de markt geweest. Hoe betaalde je de rekeningen?
Heel belangrijk is geweest dat ik goed aan Oorlogswinter heb verdiend. Dat was een grote klapper en mijn producent Els Vandervorst had gezegd: alles wat ik verdien, verdien jij ook. Daar ben ik haar heel dankbaar voor. We hebben alles gedeeld en daarna samen onze eigen productiemaatschappij N279 opgezet. Ik heb ook wat commercials gedaan, mijn vrouw is ook regisseur (Tallulah Schwab van onder meer de speelfilm Dorsvloer vol Confetti, red.) en mede kostwinnaar, dus uiteindelijk zing je het wel uit. Normaal gesproken zou ik ook aan Brimstone verdiend hebben maar alles zit erin, ook mijn salaris. Dus het moet nu wel een beetje gaan lopen, anders moet ik wel iets gaan verzinnen.

Al die jaren thuiszitten, word je dan een kluizenaar? Of gewoon een hele toffe papa die er altijd is?
Hé, ik ben die zeven jaar gewoon aan het werk geweest hoor. Het is wel zo dat ik vaak thuis werkte en daardoor mijn kinderen vaker zag dan de gemiddelde werkende vader. Maar in die periode zijn Els en ik N279 begonnen en zijn er films gemaakt.

Als je een commercieel draait, is het dan ook om een beetje oefenen?
Ja, natuurlijk. De laatste commercials die ik gedraaid heb waren voor defensie, en die vond ik heel leuk omdat die zo filmisch uitpakten. Het waren wervingsfilms voor techneuten en het was cinematografisch ook interessant. Mocht ik draaien op een fregat waar dan een helikopter op het dek landde. Behoorlijk kostbaar als je dat in een speelfilm wil doen.

Let je nog steeds op nieuw Nederlands talent?
Ik kijk nauwelijks nog televisie en zit ook niet veel in theater, maar je moet je antennes wel voor alles uit hebben staan. Ik hou lijstjes bij, als me een bijzondere artdirector opvalt, dan schrijf ik het op. Of een acteur. Dat zijn dan vooral mensen uit buitenlandse films, maar in Nederland doe ik het ook wel, acteurs als Marwan Kenzari of Gijs Blom. Maar ik mis veel doordat ik zo weinig tv zie. Zou ik misschien meer moeten doen.

Ben je een premièreman?
Daar ben ik eigenlijk een beetje mee opgehouden. Heb ik wel vroeger wel veel gedaan en soms als ik de maker ken ga ik er wel heen. Maar zeker toen ik vaak bij De Wereld Draait Door zat kwamen tijdens premières cameraploegen speciaal naar mij toe om te vragen wat ik van die film vond. Dat is soms best lastig als het over je collega’s gaat.

Wat is voor jou luxe?
Ik ben niet heel erg van de spullen maar ik heb wel een dvd-collectie die me tienduizenden euro’s heeft gekost. Ik heb ook een mooie beamer en een goed scherm, maar ik denk dat dit het enige beetje echte luxe in ons huis is. Ja, en ik heb een goed huis. Ik was altijd wel iemand van de mooie pakken, maar die zijn nu ietsje minder mooi. Maar zodra de geldboot binnen is komen die vanzelf wel weer hoor. Lekker eten, daar moet je ook niet op bezuinigen. Maar ik heb geen auto, niet eens een rijbewijs. Is ook onzin in Amsterdam.

Als we na de verkiezingen een centrumrechts kabinet krijgen, zou het weleens afgelopen kunnen zijn met de linkse hobby film. Dan heb je Hollywood misschien nog hard nodig.
Ja, een centrumrechts kabinet zou helemaal niet goed zijn voor de Nederlandse film. Niet eens zozeer vanuit de rechtse idealen maar puur praktisch: bij de VVD zitten nu een stelletje culturele nitwits, terwijl ze vroeger met mensen als Frits Bolkestein altijd hebben geloofd in kunstsubsidie. En bij de PVV hebben ze zo’n ontzettende hekel aan alles wat elitair en kunst is, dat gaat er niet beter op worden. Want ik dan wel weer grappig vind is dat toen Tijl Beckand backstage bij De Lama’s aan Geert Wilders vroeg wat het ergste was van het leven op een schuiladres, hij zei dat hij naar de opera gaan zo miste. Nou, als er één kunstvorm gesubsidieerd en elitair is, is het de opera wel.

Je zit voor sommigen wel een beetje in die hoek als je ‘Je suis Jan Roos’ twittert.
Dat tweette ik net nadat Jan verteld had dat ie met stenen bekogeld was en mensen hem direct al niet geloofde. Ik heb hem ooit toevallig ontmoet toen hij nog bij BNR werkte en ik vond hem wel een grappige gozer. Politiek zitten we verre van op een lijn, maar moet dat dan? Ik ga ook eten met Quinsy Gario, een hele leuke vent. Ik praat met iedereen. Ik heb twee keer bij Jan in zijn radio-programma Echte Jannen gezeten, waar ie me uitlachte om wat ik gestemd had. Dat moet toch kunnen? Je ogen sluiten voor andere meningen vind ik dom. En als mensen denken dat ik daarom in een bepaald hokje zit, moet dat maar. Ik ben niet te vangen in een ideologie.