De waddenkunst & de iconen van de toekomst

Als Culturele Hoofdstad van Europa staat Leeuwarden dit jaar niet alleen in de schijnwerpers. Heel de provincie Fryslân is het kunstzinnige middelpunt van het oude continent met een keur aan producties die dit themajaar kenmerken. Maar initiator Joop Mulder van het landschapskunstproject Sense of Place kijkt verder dan 2018. ‘Voor mij is het vooral een aanjaagjaar.’

Een dijk in de vorm van een liggende vrouw. Een getijdeninstallatie op het wad. Maar ook graancirkels naar het werk van M.C. Escher en een Terp van de Toekomst. Sense of Place wil bezoekers wijzen op de unieke schoonheid van het waddenlandschap. Een formidabel project, met formidabele uitdagingen voor initiator Joop Mulder.

Laat Joop Mulder praten over het Friese landschap en hij houdt nooit meer op. ‘Wist je dat hier zeventig procent van de wereldproductie van pootaardappelen vandaan komt? Dat komt door het unieke landschap, een combinatie van rivierklei en zeeklei, met een vleugje zilte waddenwind. Waarom weet de rest van Nederland dit niet?’
Verhalen over het landschap, Mulder zit er vol mee. Als stamvader van het populaire jaarlijkse Oerol-festival gebruikte hij het waddenlandschap van Terschelling als decor voor talloze theatervoorstellingen. Met zijn nieuwe project Sense of Place gaat Mulder een stap verder. Het wordt een lint van culturele landschapsprojecten die gezamenlijk het verhaal van het waddengebied vertellen. Fysiek imponerend, eigenzinnig en permanent: deze kunstwerken worden toekomstige iconen van het Friese landschap.
Het was de bedoeling dat Sense of Place een prominente plek zou innemen tussen de activiteiten van Leeuwarden Culturele Hoofdstad. De realiteit toonde zich weerbarstig: het ontwikkelen van permanente objecten in het landschap is een logistieke uitdaging van formaat. Mulder vindt het prima. ‘Voor mij is 2018 vooral een aanjaagjaar, ik denk na over de langere toekomst.
Als straks het circus de stad heeft verlaten moet er wel iets tastbaars overblijven van dat feest. En het werkt. Overal waar ik in Friesland kom hoor ik: “O ja, Sense of Place!”’

Ligt Sense of Place in het verlengde van Oerol?
‘Het is gegroeid vanuit Oerol. Gedurende mijn 35 jaar als artistiek directeur kwam ik tot de ontdekking wat eigenlijk niemand zich realiseert: Terschelling is door mensenhanden bepaald. De bossen zijn aangeplant door Staatsbosbeheer, het Duinmeer is een zandafgraving. De mens is op de Waddeneilanden consequent bezig de natuur naar zijn hand te zetten, alleen is de natuur altijd net even ondeugender en sterker. Dat spel tussen natuur en cultuur is een bewustzijn van de plek: Sense of Place. Toen de provincie me vroeg om voor Culturele Hoofdstad vanuit Oerol iets op het vasteland te doen, wilde ik dat Sense of Place-verhaal vertalen naar de hele waddenkust. Iedereen heeft het over dat prachtige open Friese landschap, maar het is wel door de mens gecreëerd. Dat besef spreekt straks uit alle projecten.’

Twee vrouwenbeelden van elk vijf meter hoog op een dijk, een nieuw te bouwen Terp, een getijdenobject midden op het Wad: uw ambitie is aanzienlijk.
‘En de uitdagingen zijn dat ook! Het getijdenmonument De Streken van Marc van Vliet heeft zich al op Oerol bewezen, maar een permanente installatie is een heel ander verhaal. Er moet gekeken worden hoe de zeestroming ter plekke is, hoe het wad zich daar beweegt, wat voor schelpdiertjes er liggen. Je moet met duurzame materialen gaan werken, je moet het anders opbouwen. We hadden hem buiten de zeedijk van het dorp Wierum willen neerleggen maar dan kom je tot de ontdekking dat het slib daar vele malen zachter is dan waar we hem eerst hadden bedacht. Tast je dan het wad niet aan door het monument te gaan onderheien? We zochten naar de juiste balans tussen wat wel en niet mogelijk is. Dan merk je dat door samen op te trekken met alle partijen, je begrip voor elkaar kunt kweken.’

Met welke partijen?
‘Met Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer, de waterschappen. Ze willen in wezen hetzelfde als ik: spelen met de zee. Maar wat ik wil komt niet overeen met hun geschreven wetten. Hoe prachtig ze Sense of Place ook vinden. Bestemmingsplannen moeten veranderd, ontheffingen verleend, ik moet voor elk project kostbaar onderzoek laten uitvoeren. Buitendijks mag nu eenmaal niet gebouwd worden. Als ik een pier aanleg is dat een bouwwerk, als Rijkswaterstaat dat doet heet het kustbescherming. Toen ik de mannen van het waterschap vertelde dat ik een waterval over een zeedijk wilde laten lopen, trokken ze meteen wit weg! De uitdaging is dus om te kijken hoe je het samen kunt doen. Ook belangrijk: kunstenaars vinden die naar de omgeving kunnen luisteren. Kunst dus, ontwikkeld vanuit de gemeenschap. Want het zijn de mensen die daar wonen die de verhalen kunnen vertellen.’

Beschouwt u zichzelf als een redder van het noorden?
‘Niet een redder, een stimulator. We doen het om het noorden leefbaarder te maken. Er heerst hier een enorme bevolkingskrimp, die onder meer kan worden tegengaan door landschapsontwikkeling, want dat trekt toerisme aan en versterkt zo de plaatselijke economie. We moeten ons richten op de beleving van het landschap, op slow tourism. Geen dagtoeristen die in een bus alle bezienswaardigheden afjakkeren en dan weer vertrekken. We moeten de landschapsbeleving centraal stellen. Getijdenobject De Streken beleef je pas echt als je die pier opwandelt. Een van mijn fantasieën is om leerlingen van architectuuropleidingen te vragen vakantiehuizen te ontwerpen die passen in het nieuwe denken over de zeespiegelstijging. Wat is nou leuker om een weekje te gaan kamperen in een huisje waar een filosofie achter zit? Zo leer je op een speelse manier het verhaal van het landschap.’

Kader: Dijk van een Wijf
Het is dé kandidaat voor een toekomstige mascotte van het noorden: Dijk van een Wijf. Een met gras begroeid wulps vrouwenlichaam van honderd meter lang en twintig meter hoog dat zich verheft boven de zeedijk. In haar schoot moet een openluchttheater komen. Wie nu de boot naar Ameland neemt, kan even buiten Holwerd door middel van een panoramische maquette alvast een indruk krijgen. Mulder: ‘Er komt een vormgevende stof in van aardappelzetmeel, op natuurlijke basis en dus afbreekbaar. Als we haar van klei zouden maken, ligt er over twee jaar een oude vrouw.’

Voor een overzicht van alle reeds tot stand gekomen en nog te ontwikkelen projecten van Sense of Place, kijk op www.sense-of-place.eu.